Τρίτη, 6 Δεκεμβρίου 2011

ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, προαναγνωστικό στάδιο


ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΝΟΤΗΤΑ:        Παράδοση και Μοντερνισμός στη              Νεοελληνική Ποίηση


 Προσέξτε τις διαφορές της παραδοσιακής και της μοντέρνας τεχνοτροπίας στους δύο ζωγραφικούς πίνακες (Sandro Botticelli, Salvador Dalí)

Η ΠΟΙΗΣΗ:


1.      α) Γιώργος Σαραντής   «Δεν είναι η ποίηση»

δεν είναι η ποίηση
κλειστός τόπος για ονειροπόληση
φέρνει τη νήπια αίσθηση της πρώτης χαραυγής
κι είναι η συμφιλίωση ενάντιων πραγμάτων
αυτό που δένει το Θεό
με το εφήμερο
το στήθος με τη λησμονιά
το βίο τον ανθρώπινο
με τη δικαιοσύνη
δεν είναι η ποίηση
κλειστός τόπος για ονειροπόληση
είναι το άλλο νόημα των πραγμάτων.



               β)   Γεωργία Μπηλιώνα,

( μαθήτρια ,Γενικό Λύκειο Κερατέας)

Χτύπος Ζωής


Κι είναι η ποίηση της ψυχής μου προβάδισμα
Κάθε λέξη, κάθε στίχος
-ήχος μικρός-
που διώχνει το έρεβος και φέρνει το φως.
Ένα μακρύ, αέναο μονοπάτι
που ίσως οδηγεί στην ελπίδα
-ίσως και όχι. . .
Μια μυστική συνομωσία είναι η ποίηση
που βρίσκεται κάτω απ’ τη σκιά γερασμένων λουλουδιών
περιμένοντας να την τυλίξει
η αίγλη της φαντασίας.
Και σαν κοιμάμαι
και σαν ξυπνώ
τη βλέπω να χτυπά το ρόπτρο της ζωής μου
έτοιμη να με οδηγήσει
σε άγνωστα μέρη
-ίσως και όχι. . .
σε μέρη που ίσως τα μάτια μας ποτέ να μην αγγίξουν
γιατί το άγνωστο και το δυσπρόσιτο
κυκλώνουν τη ζωή μας.
Μέχρι να την αγγίξει ο ήλιος. . .



2.      Τι είναι η Ποίηση για τους ποιητές

Για το Νάσο Βαγενά: «Το ποίημα είναι ένα νησί. Μπορείς να πας σ’ αυτό με πλοίο. Το ζήτημα είναι αν μπορείς να πας κολυμπώντας»
Για τον Ελύτη: « Αυτό είναι στο βάθος η ποίηση, η τέχνη να οδηγείσαι και να φτάνεις προς αυτό που σε υπερβαίνει, να γίνεσαι άνεμος για τον χαρταετό και χαρταετός  για τον άνεμο, ακόμα κι όταν ουρανός δεν υπάρχει. Δεν παίζω με τα λόγια. Μιλώ για την κίνηση που ανακαλύπτει κανεί/ να σημειώνεται  μέσα στη στιγμή, όταν καταφέρνει να την ανοίξει και να της δώσει διάρκεια». Αλλά και: «Η ποίηση είναι το άλλο πρόσωπο της υπερηφάνειας».
- Για τον Εμπειρίκο: «Η Ποίησις είναι ανάπτυξις στίλβοντος ποδη­λάτου».
- Για το Νίκο Καρούζο: «Ποτέ στ’ αλήθεια δεν το ’μαθα/ τι είναι τα ποιήματα./Είναι πληγώματα/ίν’ ομοιώματα/ φενάκη/ φρεναπάτη;/ Φρενάρισμα ίσως; /ταραχώδη κύματα; /τί είναι τα ποιήματα;/ Είν’ εκδορές απλά γδαρσίματα;/ είναι σκαψίματα;/ Είναι ιώδιο;/ Είναι φάρμακα;/ είναι γάζες επίδεσμοι/ παρηγόρια ή διαλείμματα;/ Πολλοί τα βαλσαμώνουν ως μηνύματα./Εγώ τα λέω ενθύμια φρίκης».
- Για τον Καρυωτά­κη: «Μας διώχνουνε τα πράγματα κι η ποίησις/  είναι το καταφύγιο που φθονούμε».
- Για το Λειβαδίτη: «Η ποίηση είναι ένα αίνιγμα από συνηθισμένα λόγια» Αλλά και «… ένα παιχνίδι / που τα χάνεις όλα/ για να κερδίσεις ίσως / ένα άπιαστο αστέρι».
- Για τον Παυλόπουλο η Ποίη­ση είναι ένα εί­δωλο άπιαστο: «Μια πόρτα ανοιχτή, για την οποία αιώνες τώρα/φτιάχνονται  ατέλειωτες αρμαθιές αντικλείδια».
- Για το Σαραντάρη: «Η ποίηση είναι / εκείνος ο εαυτός μας/ που δεν κοιμάται ποτέ»
- Για το Σαχτούρη: «Λανθάνουσα κοινή ανθρώπινη ανάγκη για ουρανό».
- Για το Σεφέρη: «Η Ποίηση έχει τις ρίζες της στην αν­θρώπινη ανάσα», «Το χρυσό δίχτυ,/ όπου τα πράγματα σπαρταρούν/ σαν ψάρια» και «Είναι πολλά παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας».

3.      Η ομιλία του Γιώργου Σεφέρη κατά την απονομή του βραβείου Νομπέλ στη Λογοτεχνία

Στοκχόλμη, 10 Δεκεμβρίου 1963

   Τούτη την ώρα αισθάνομαι πως είμαι ο ίδιος μια αντίφαση. Αλήθεια, η Σουηδική Ακαδημία έκρινε πως η προσπάθειά μου σε μια γλώσσα περιλάλητη επί αιώνες, αλλά στην παρούσα μορφή της περιορισμένη, άξιζε αυτή την υψηλή διάκριση. Θέλησε να τιμήσει τη γλώσσα μου, και να - εκφράζω τώρα τις ευχαριστίες μου σε ξένη γλώσσα. Σας παρακαλώ να μου δώσετε τη συγγνώμη που ζητώ πρώτα-πρώτα από τον εαυτό μου.
Ανήκω σε μια χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού του, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου. Είναι μικρός ο τόπος μας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και το πράγμα που μας χαρακτηρίζει είναι ότι μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να μιλιέται. Δέχτηκε τις αλλοιώσεις που δέχεται καθετί ζωντανό, αλλά δεν παρουσιάζει κανένα χάσμα. Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της παράδοσης είναι η αγάπη της για την ανθρωπιά• κανόνας της είναι η δικαιοσύνη. Στην αρχαία τραγωδία, την οργανωμένη με τόση ακρίβεια, ο άνθρωπος που ξεπερνά το μέτρο, πρέπει να τιμωρηθεί από τις Ερινύες. Ο ίδιος νόμος ισχύει και όταν ακόμα πρόκειται για φυσικά φαινόμενα: "Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα" λέει ο Ηράκλειτος, "ει δε μη, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν".
Συλλογίζομαι πως δεν αποκλείεται ολωσδιόλου να ωφεληθεί ένας σύγχρονος επιστήμων, αν στοχαστεί τούτο το απόφθεγμα του Ίωνα φιλοσόφου. Όσο για μένα συγκινούμαι παρατηρώντας πως η συνείδηση της δικαιοσύνης είχε τόσο πολύ διαποτίσει την ελληνική ψυχή, ώστε να γίνει κανόνας και του φυσικού κόσμου. Και ένας από τους διδασκάλους μου (εννοεί τον Μακρυγιάννη), των αρχών του περασμένου αιώνα, γράφει: "...θα χαθούμε γιατί αδικήσαμε..." Αυτός ο άνθρωπος ήταν αγράμματος• είχε μάθει να γράφει στα τριανταπέντε χρόνια της ηλικίας του. Αλλά στην Ελλάδα των ημερών μας, η προφορική παράδοση πηγαίνει μακριά στα περασμένα όσο και η γραπτή. Το ίδιο και η ποίηση. Είναι για μένα σημαντικό το γεγονός ότι η Σουηδία θέλησε να τιμήσει και τούτη την ποίηση και όλη την ποίηση γενικά, ακόμη και όταν αναβρύζει ανάμεσα σ’ ένα λαό περιορισμένο. Γιατί πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραννισμένος από το φόβο και την ανησυχία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα, και τι θα γινόμασταν αν η πνοή μας λιγόστευε; Είναι μια πράξη εμπιστοσύνης κι ένας Θεός το ξέρει αν τα δεινά μας δεν τα χρωστάμε στη στέρηση εμπιστοσύνης.
Παρατήρησαν, τον περασμένο χρόνο γύρω από τούτο το τραπέζι, την πολύ μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης και στη λογοτεχνία• παρατήρησαν πως ανάμεσα σ’ ένα αρχαίο ελληνικό δράμα και ένα σημερινό, η διαφορά είναι λίγη. Ναι, η συμπεριφορά του ανθρώπου δε μοιάζει να έχει αλλάξει βασικά. Και πρέπει να προσθέσω πως νιώθει πάντα την ανάγκη ν’ ακούσει τούτη την ανθρώπινη φωνή που ονομάζουμε ποίηση. Αυτή τη φωνή που κινδυνεύει να σβήσει κάθε στιγμή από στέρηση αγάπης και ολοένα ξαναγεννιέται. Κυνηγημένη, ξέρει πού να βρει καταφύγιο• απαρνημένη, έχει το ένστικτο να πάει να ριζώσει στους πιο απροσδόκητους τόπους. Γι’ αυτή δεν υπάρχουν μεγάλα και μικρά μέρη του κόσμου. Το βασίλειό της είναι στις καρδιές όλων των ανθρώπων της γης. Έχει τη χάρη να αποφεύγει πάντα τη συνήθεια, αυτή τη βιομηχανία. Χρωστώ την ευγνωμοσύνη μου στη Σουηδική Ακαδημία που ένιωσε αυτά τα πράγματα• που ένιωσε πως οι γλώσσες, οι λεγόμενες περιορισμένης χρήσης, δεν πρέπει να καταντούν φράχτες όπου πνίγεται ο παλμός της ανθρώπινης καρδιάς• που έγινε ένας Άρειος Πάγος ικανός:
να κρίνει με αλήθεια επίσημη την άδικη μοίρα της ζωής,
για να θυμηθώ τον Σέλεϋ, τον εμπνευστή, καθώς μας λένε, του Αλφρέδου Νόμπελ, αυτού του ανθρώπου που μπόρεσε να εξαγοράσει την αναπόφευκτη βία με τη μεγαλοσύνη της καρδιάς του.
Σ’ αυτόν τον κόσμο, που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει ν’ αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου κι αν βρίσκεται.
Όταν, στο δρόμο της Θήβας, ο Οιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα, κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Έχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Οιδίποδα.

4.      Οδυσσέας Ελύτης: Ομιλία κατά την απονομή του Βραβείου Νόμπελ (Στοκχόλμη, 8/12/1979)



Κύριοι ακαδημαϊκοί
Κυρίες και κύριοι
Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά - σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. Πολύ περισσότερο όταν οι καιροί είναι σκοτεινοί και αυτό που του υπαγορεύουν είναι μια όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ορατότητα. (…)

Μια διεισδυτική και συνάμα μεταμορφωτική επέμβαση μέσα στην πραγματικότητα επεχείρησε πιστεύω ανέκαθεν και κάθε υψηλή ποίηση. Όχι να αρκεστεί στο "νυν έχον" αλλά να επεκταθεί στο "δυνατόν γενέσθαι" . Κάτι που, είναι η αλήθεια, δεν εκτιμήθηκε πάντοτε. Ίσως γιατί οι ομαδικές νευρώσεις δεν το επέτρεψαν. Ίσως γιατί ο ωφελιμισμός δεν άφησε τα μάτια των ανθρώπων ανοιχτά όσο χρειάζεται. Η ομορφιά και το φως συνέβη να εκληφθούν άκαιρα ή ανώδυνα. Και όμως. Η διεργασία που απαιτείται για να φτάσει κανείς στο σχήμα του Αγγέλου είναι, πιστεύω, πολύ πιο επώδυνη από την άλλη που εκμαιεύει όλων των λογιών τους Δαίμονες.
Βέβαια υπάρχει το αίνιγμα. Βέβαια υπάρχει το μυστήριο. Αλλά το μυστήριο δεν είναι μια σκηνοθεσία που επωφελείται από τα παιχνίδια της σκιάς και του σκότους για να μας εντυπωσιάσει απλώς. Είναι αυτό που εξακολουθεί να παραμένει μυστήριο και μέσα στο απόλυτο φως. Είναι τότε που προσλαμβάνει την αίγλη εκείνη που ελκύει και που την ονομάζουμε Ομορφιά. Την Ομορφιά που είναι μια οδός - η μόνη ίσως οδός προς το άγνωστο μέρος του εαυτού μας, προς αυτό που μας υπερβαίνει. Επειδή αυτό είναι στο βάθος η ποίηση: η τέχνη να οδηγείσαι και να φτάνεις προς αυτό που σε υπερβαίνει.
Από τα μυριάδες μυστικά σήματα, που μ' αυτά είναι διάσπαρτος ο κόσμος και που αποτελούν άλλες τόσες συλλαβές μιας άγνωστης γλώσσας, να συνθέσεις λέξεις και από τις λέξεις φράσεις που η αποκρυπτογράφησή τους να σε φέρνει πιο κοντά στην βαθύτερη αλήθεια.
Πού λοιπόν βρίσκεται σε έσχατη ανάλυση η αλήθεια; Στην φθορά και στον θάνατο που διαπιστώνουμε κάθε μέρα γύρω μας ή στη ροπή που μας ωθεί να πιστεύουμε ότι αυτός ο κόσμος είναι ακατάλυτος και αιώνιος; Είναι φρόνιμο να αποφεύγουμε τις μεγαλεπήβολες εκφράσεις, το ξέρω. Οι κατά καιρούς κοσμολογικές θεωρίες τις χρησιμοποίησαν, ήρθαν σε σύγκρουση, ακμάσανε, πέρασαν. Η ουσία όμως έμεινε, μένει. Και η Ποίηση, που εγείρεται στο σημείο όπου ο ορθολογισμός καταθέτει τα όπλα του για να τ' αναλάβει εκείνη και να προχωρήσει μέσα στην απαγορευμένη ζώνη, ελέγχεται να είναι ίσια-ίσια εκείνη που προσβάλλεται λιγότερο από τη φθορά. Διασώζει σε καθαρή μορφή τα μόνιμα, τα βιώσιμα στοιχεία που καταντούν δυσδιάκριτα μέσα στο σκότος της συνείδησης όπως τα φύκια μέσα στους βυθούς των Θαλασσών. Να γιατί μας χρειάζεται η διαφάνεια. Για να διακρίνουμε τους κόμπους στο νήμα που μες από τους αιώνες τεντώνεται και μας βοηθεί να σταθούμε όρθιοι πάνω σ' αυτή τη γη.(…)

Τότε όμως η Ποίηση; Τι αντιπροσωπεύει μέσα σε μια τέτοια κοινωνία; Απαντώ: τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση. Και ακριβώς, η εφετεινή απόφασή σας να τιμήσετε στο πρόσωπό μου την ποίηση μιας μικρής χώρας δείχνει σε πόσο αρμονική ανταπόκριση βρίσκεστε με την χαριστική αντίληψη της τέχνης, την αντίληψη ότι η τέχνη είναι η μόνη εναπομένουσα πολέμιος της ισχύος που κατήντησε να έχει στους καιρούς μας η ποσοτική αποτίμηση των αξιών.

Είναι, το ξέρω, άτοπο ν' αναφέρεται κανείς σε προσωπικές περιπτώσεις. Και ακόμη πιο άτοπο να επαινεί το σπίτι του. Είναι όμως κάποτε απαραίτητο, στον βαθμό που αυτά βοηθούν να δούμε πιο καθαρά μιαν ορισμένη κατάσταση πραγμάτων. Και είναι σήμερα η περίπτωση. Μου εδόθηκε, αγαπητοί φίλοι, να γράφω σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ' όλ' αυτά, μια γλώσσα που μιλιέται επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και μ' ελάχιστες διαφορές. Η παράλογη αυτή, φαινομενικά, διάσταση, αντιστοιχεί και στη υλικο-πνευματική οντότητα της χώρας μου. Που είναι μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου. Και το αναφέρω όχι διόλου για να υπερηφανευθώ αλλά για να δείξω τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας ποιητής όταν χρησιμοποιεί για τα πιο αγαπημένα πράγματα τις ίδιες λέξεις που χρησιμοποιούσαν μια Σαπφώ ή ένας Πίνδαρος π.χ. - χωρίς ωστόσο να έχει το αντίκρισμα που είχαν εκείνοι επάνω στην έκταση της πολιτισμένης τότε ανθρωπότητας. Εάν η γλώσσα αποτελούσε απλώς ένα μέσον επικοινωνίας, πρόβλημα δεν θα υπήρχε. Συμβαίνει όμως ν' αποτελεί και εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών. Προσκτάται η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος. Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις. Χωρίς να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος εικοσιπέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μην γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα. Nα τι είναι το μεγάλο βάρος παράδοσης που το όργανο αυτό σηκώνει. Το παρουσιάζει ανάγλυφα η νέα ελληνική ποίηση.
Η σφαίρα που σχηματίζει η νέα ελληνική ποίηση έχει, θα μπορούσε να πει κανείς, όπως κάθε σφαίρα δύο πόλους: τον βόρειο και τον νότιο. Στον ένα τοποθετείται ο Διονύσιος Σολωμός που από την άποψη της εκφραστικής επέτυχε - προτού υπάρξει ο Mallarmé στα ευρωπαϊκά γράμματα - να χαράξει με άκρα συνέπεια και αυστηρότητα την αντίληψη της καθαρής ποίησης με όλα της τα παρεπόμενα: να υποτάξει το αίσθημα στη διάνοια, να εξευγενίσει την έκφραση και να δραστηριοποιήσει όλες τις δυνατότητες του γλωσσικού οργάνου προς την κατεύθυνση του Θαύματος. Στον άλλο πόλο, τοποθετείται ο K. Π. Καβάφης, αυτός που παράλληλα με τον T. S. Eliot έφτασε στην άκρα λιτότητα, στη μεγαλύτερη δυνατή εκφραστική ακρίβεια, εξουδετερώνοντας τον πληθωρισμό στην διατύπωση των προσωπικών του βιωμάτων.
Ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους κινήθηκαν οι μεγάλοι μας άλλοι ποιητές, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γιώργος Σεφέρης, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο προς το ένα ή το άλλο από τα δύο άκρα. Αυτή είναι μια πρόχειρη και όσο γίνεται πιο σχηματική χαρτογράφηση του νεοελληνικού ποιητικού λόγου. Το πρόβλημα για μας που ακολουθήσαμε, ήτανε να επωμιστούμε τα υψηλά διδάγματα που μας κληροδότησαν και, ο καθένας με τον τρόπο του, να τ' αρμόσουμε πάνω στη σύγχρονη ευαισθησία. Πέραν από τα όρια της τεχνικής, οφείλαμε να φτάσουμε σε μια σύνθεση που από το ένα μέρος ν' αναχωνεύει τα στοιχεία της ελληνικής παράδοσης και από το άλλο να εκφράζει τα κοινωνικά και ψυχολογικά αιτήματα της εποχής μας. Με άλλα λόγια, να φτάσουμε να προβάλλουμε τον τύπο του "Ευρωπαίου - Έλληνα". Δεν μιλώ για επιτυχίες, μιλώ για προσπάθειες. Οι κατευθύνσεις είναι που έχουν σημασία για τον μελετητή της Λογοτεχνίας.
Πώς όμως ν' αναπτυχθούν οι κατευθύνσεις αυτές ελεύθερα όταν οι συνθήκες της ζωής είναι στις ημέρες μας εξοντωτικές για τον δημιουργό; Και πώς να διαμορφωθεί η πνευματική κοινότητα, όταν οι φραγμοί των γλωσσών ορθώνονται αξεπέραστοι; Σας γνωρίζουμε και μας γνωρίζετε από το 20 ή έστω το 30 % που απομένει ύστερα από την μεταγλώττιση. Ειδικά εμείς όλοι, όσοι κρατάμε από μια συγκεκριμένη παράδοση και μένουμε βουβοί, αμετάδοτοι πάσχουμε από την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας. Και ο αντίκτυπος απ' αυτή την έλλειψη - αν ανεβούμε την κλίμακα - σημειώνεται ακόμη και στην πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της κοινής μας πατρίδας, της Ευρώπης.

Λέμε και το διαπιστώνουμε κάθε μέρα, ότι ζούμε σ' ένα χάος ηθικό. Κι αυτό, τη στιγμή που ποτέ άλλοτε η κατανομή των στοιχείων της υλικής μας ύπαρξης δεν έγινε με τόσο σύστημα, τόση στρατιωτική θα έλεγα τάξη, τόσον αδυσώπητο έλεγχο. Η αντίφαση είναι διδακτική. Όταν σε δύο σκέλη το ένα υπερτροφεί, το άλλο ατροφεί. Μια αξιέπαινη ροπή να συνενωθούν σε ενιαία μονάδα οι λαοί της Ευρώπης, προσκόπτει σήμερα στην αδυναμία να συμπέσουν τα ατροφικά και τα υπερτροφικά σκέλη του πολιτισμού μας. Οι αξίες μας ούτε αυτές δεν αποτελούν μια γλώσσα κοινή.

Για τον ποιητή - μπορεί να φαίνεται παράξενο αλλά είναι αληθές - η μόνη κοινή γλώσσα που αισθάνεται να του απομένει είναι οι αισθήσεις. Εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο τρόπος που αγγίζονται δύο σώματα δεν άλλαξε. Μήτε οδήγησε σε καμία σύγκρουση όπως οι εικοσάδες των ιδεολογιών που αιματοκύλισαν τις κοινωνίες μας και μας άφησαν με αδειανά χέρια. Όμως όταν μιλώ για αισθήσεις δεν εννοώ το προσιτό, πρώτο ή δεύτερο, επίπεδό τους. Εννοώ το απώτατο. Εννοώ τις "αναλογίες των αισθήσεων" στο πνεύμα. Όλες οι τέχνες μιλούν με ανάλογα. Μια οσμή μπορεί να είναι ο βούρκος ή η αγνότητα. Η ευθεία γραμμή ή η καμπύλη, ο οξύς ή ο βαθύς ήχος, αποτελούν μεταφράσεις κάποιας οπτικής ή ακουστικής επαφής. Όλοι μας γράφουμε καλά ή κακά ποιήματα κατά το μέτρο που ζούμε και διανοούμαστε με την καλή ή την κακή σημασία του όρου(…)

Δεν αρκεί να ονειροπολούμε με τους στίχους. Είναι λίγο. Δεν αρκεί να πολιτικολογούμε. Είναι πολύ. Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο Παράδεισος ή η Κόλαση που θα χτίσουμε. Εάν η ποίηση παρέχει μια διαβεβαίωση και δη στους καιρούς τους durftiger είναι ακριβώς αυτή: ότι η μοίρα μας παρ' όλ' αυτά βρίσκεται στα χέρια μας.

5.
Μια συζήτηση του ποιητή Γιάννη Υφαντή με τον Γιώργο Μήλια, εφ. ΑΥΓΗ, 30. Οκτ. 1988
_- Ποιες είναι οι δυσκολίες του ποιητή σήμερα; Από ποια πράγματα υποφέρει; Παραμένει οραματιστής;

- Οι δυσκολίες του ποιητή σήμερα είναι οι δυσκολίες των ποιητών κάθε εποχής. Το πλεονέκτημά του να βλέπει είναι και μειονέκτημά του γιατί με τα μάτια που αντικρύζει την ομορφιά, με τα ίδια αυτά μάτια αντικρύζει και την ασχήμια ή τη φρίκη. Αν δεν έβλεπε την ομορφιά, δεν θα έβλεπε ούτε τη φρίκη. Ο ποιητής βλέπει εκεί που οι άλλοι δεν βλέπουν. Ο ποιητής βλέπει εκεί που οι άλλοι νομίζουν ότι δεν βλέπει. Βλέπει τον υπολογισμό, τη ματαιοδοξία, το δόλο, την απάτη, το φόβο και την αιτία του φόβου, την κακογουστιά, την ασχήμια. Βλέπει τις σκέψεις του άλλου, όχι εκείνες που φανερώνει αλλά εκείνες που θέλει να κρύψει φανερώνοντας αυτές που φανερώνει. Και οι άνθρωποι δεν είναι καθόλου διατεθειμένοι να έχουν κοντά τους έναν που βλέπει. Ίσως ο Όμηρος παρίστανε τον τυφλό για να μην ξέρουν ότι βλέπει και τον εξοντώσουν. Η όραση, τα γραφτά, η συμπεριφορά του ποιητή θέτουν σε κίνηση το μηχανισμό της αποσιώπησης του έργου του, όμως σε πιο σκοτεινές εποχές θέτουν σε κίνηση το μηχανισμό της φυσικής του εξόντωσης.
Αλλά από τι υποφέρει ο ποιητής; Να πω ότι υποφέρει από τον πνευματικό νεοπλουτισμό και την αλαζονεία των ημιμαθών; Από τους διάφορους μεσάζοντες; Τα δέκα άτομα στα οποία είπε "όχι" και που κατέχουν "θέσεις κλειδιά" και προσπαθούν να του κλείσουν το δρόμο και να τον καταστήσουν μη λειτουργικό; Αλλά μ' αυτά διασκεδάζει ο ποιητής. Όμως υποφέρει όταν δημοσιεύουν τα κείμενα του με λάθη. Οι εκδότες και οι συνεργάτες τους ούτε καν υποψιάζονται πως η ποίησή σου είναι σώμα σου και πως κάθε λάθος στην ποίησή σου είναι και μια πληγή στο σώμα σου. Αλλά το μεγάλο κακό για τον ποιητή γίνεται όταν καταστρέφουν το περιβάλλον. Όσα κι αν κάνουν στον ποιητή μπορεί να τα αντέξει αφού σαν τον Ανταίο ανακτά τη δύναμή του όταν έρχεται σ' επαφή με τη φύση. Όμως σήμερα καταστρέφουν τη φύση· σκοτώνουν τη μάννα του ποιητή. Και βέβαια τέλος του ποιητή σημαίνει τέλος του ανθρώπου και αρχή της "βασιλείας των κατσαρίδων". Ως τώρα η φύση μπορούσε ν' αφομοιώνει τη μόλυνση και την ασχήμια και να τις μετατρέπει σε στοιχεία υγείας και ομορφιάς. Όμως εδώ και μερικά χρόνια έχει αρχίσει μια αντίστροφη πορεία. Το μολυσμένο, το άρρωστο, το άσχημο έχουν πληθύνει τόσο πολύ που άρχισαν να αφομοιώνουν το υγιές. Έτσι μια άλλη αντιανθρώπινη μορφή ζωής άρχισε να εξαπλώνεται που οδηγεί στο τερατικό.
 
Ναι ο ποιητής παραμένει οραματιστής, όχι όμως με τον τρόπο που μας έμαθαν, όχι με τον τρόπο που προσδοκούμε. Αν δεν κατανοήσουμε ότι μια ώρα πραγματικής εγρήγορσης αντιστοιχεί σε αιώνες ιστορικού χρόνου δεν μπορούμε να εννοήσουμε πως ο ποιητής μπορεί να παραμένει οραματιστής στις μέρες μας. Πώς να σου το πω; Μέσα σε μιαν ανάσα που παίρνω, χώνοντας το πρόσωπό μου μέσα στο πρόσωπο ενός ρόδου, κλείνω το παρελθόν μου, το παρόν μου και το μέλλον μου… 






12 σχόλια:

  1. Εξαιρετική η εργασία σου Πολίνα! ιδιαίτερα ευφάνταστη μου φάνηκε η σύγκριση των δυο πορτραίτων στην αρχή (παραδοσιακό - μοντέρνο)!
    Επίσης, ιδιαίτερα χρήσιμη η αναφορά στα ίδια τα ποιητικά έργα για το ρόλο της ποίησης!
    "Να φτιάξουμε έναν ουρανό
    με λίγες λέξεις"(Ν.Βρεττάκος)
    "Φρίττεις κι ερμηνεύεις πως όλα είναι βγαλμέ¬να τάχα απ' της γραφής το άρρωστο μυα¬λό. Σε λιγοστεύει σε ταπεινώνει να παραδεχτείς πώς ολ' αυτά τα ανίδεα που γράφουμε γνωρίζουνε για μας περισσότε¬ρα και πιο αβυσσαλέα απ' όσα μισοξέρουν όσα ζήσαμε" Κ.Δημουλά
    και "Η ποίηση είναι σκέψεις που αναπνέουν και λέξεις που καίνε" (Edgar Allan Poe)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μονάχα με την ποίηση
    Τάκης Βαρβιτσιώτης, Μονάχα με την ποίηση στον Στέλιο Αρτεμάκη

    Μονάχα με την ποίηση
    Δε θα χαθούν ποτέ
    Τα μεγάλα ιστιοφόρα της αυγής
    Ούτε τα φώτα ούτε η χαρά
    Ούτε τα δέντρα ούτε η νύχτα

    Μονάχα με την ποίηση
    Θα 'μαστε ακόμα ικανοί
    Να βλέπουμε και ν' αγαπούμε
    Να ονομάζουμε τα πράγματα
    Με τις πιο καθημερινές λέξεις
    Να λέμε το ψωμί ψωμί τη σκάφη σκάφη
    Και μ' ένα βλέμμα να οδηγούμαστε
    Σε μιαν αλήθεια οριστική

    Μονάχα με την ποίηση
    Θα μεγαλώσουνε τα στάχυα
    Και τα στήθη των κοριτσιών
    Το ποτάμι θ' απομείνει ποτάμι
    Η θάλασσα θάλασσα
    Κι ο ουρανός ουρανός

    Μονάχα με την ποίηση
    Θ' ανακαλύψουμε ξανά τ' αστέρια
    Μέσα στις καπνοδόχες
    Κι όλη τη θλίψη που ενδημεί
    Στο βάθος των ματιών
    Και θα μπορέσουμε να ξαναβρούμε
    Το γενέθλιο χωριό μας
    Παραχωμένο μες στα χιόνια

    Μονάχα με την ποίηση
    Θ' ανακαλύψουμε ξανά τον έρωτα
    Και πατώντας από κλωνί σε κλωνί
    Κι από ελπίδα σ' ελπίδα
    Θα εγκαθιδρύσουμε
    Την αγνή βασιλεία των φτερών

    Από τη συλλογή Καλειδοσκόπιο (1983)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Πολίνα, τα παραπάνω σχόλια στα έγραψα εγώ αλλά είχα μπει με τον άλλο λογαριασμό του συλλόγου!
    περιμένουμε με αγωνία και το κυρίως αναγνωστικό στάδιο!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Βέρα μου ευχαριστώ!
    Ζήτω η αυτο μόρφωση και η αλληλοδιδακτική , που λέει και ο φίλος μας ο Πάνος!
    Από τις ιδέες των συναδέλφων γινόμαστε όλοι καλύτεροι.

    Δεν μπήκαμε ακόμη στη 2η ενότητα, στο μεταναγνωστικό της 1ης είμαστε.Την άλλη βδομάδα θα μπούμε.Εσείς;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Πραγματικά δημιουργικός και ευφάνταστος σχεδιασμός!
    Οι πίνακες λένε τα πάντα!
    Στο κυρίως αναγνωστικό στάδιο θα ξεχωρίσεις πάλι τις ομάδες;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Elenidel,
    Ευχαριστώ!
    Στο κυρίως αναγνωστικό πάλι με τις ίδιες ομάδες θα δουλέψουμε, αλλά σκέφτομαι να μη δώσω διαφορετικά κείμενα σε κάθε ομάδα, όπως έκανα στα φύλα.Αυτό στην πράξη δυσκόλεψε αρκετά τη συνοχή της τάξης.Θα έχουν όλες οι ομάδες τα ίδια ποιήματα για μελέτη αλλά οι εργασίες, ερωτήσεις κλπ θα είναι διαφορετικές.Θα δουν όλοι τα ίδια ποιήματα (ή σχεδόν τα ίδια) αλλά από άλλη σκοπιά

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. θα αργήσουμε πολύ, Πολίνα μου, να περάσουμε σ΄αυτή την ενότητα...ήδη έχουμε κάνει μόνο λίγα θέματα από την πρώτη "τα φύλα στη λογοτεχνία"...
    περιμένω μετά τις γιορτές να μου φέρουν εργασίες και να οργανώσουμε τις παρουσιάσεις! η δεύτερη ενότητα είναι η αγαπημένη μου...
    για την τρίτη πιστεύω ότι δε θα προλάβουμε - μάλλον πολύ γενικά θα τη δούμε!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Αγαπητή Πολίνα,
    μου άρεσε πάρα πολύ η ιδέα σου με τους δύο πίνακες και το τραγούδι του Παπάζογλου. Τα κείμενα μου φαίνονται λίγο μεγάλα και δεν ξέρω αν θα παρακινήσουν τους μαθητές.(περιμένω εντυπώσεις από την τάξη) Σκέφτομαι οι δικοί μου να φέρουν ο καθένας το αγαπημένο του ποίημα και να ξεκινήσουμε μια γενική συζήτηση για το αν διαβάζουν ποίηση, τι γνώμη έχουν για τους ποιητές, αν γράφουν και οι ίδιοι...Μάλλον θα αξιοποιήσω και του Τριστάν Τζαρά το "πως φτιάχνετε ένα ντανταιστικό ποίημα".
    Καλή επιτυχία σε όλους τους συνταξιδιώτες!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Ούτε εγώ ξέρω πως θα προχωρήσει Παναγιώτη μου.Λέω να τους περάσω όλο το προαναγνωστικό σε 1- 2 ώρες στο εργαστήρι πληροφορικής για να δουν- ακούσουν και αγαπημένα τους τραγούδια που είναι ποιήματα μελοποιημένα, μήπως και ξυπνήσει κάτι μέσα τους για την Ποίηση. Απ' ότι φαίνεται μετά τις γιοτρές θα αρχίσουμε.

    Να' σαι καλά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. σκεφτόμαστε με την συνάδερφο μου της Α Λυκείου να προχωρήσουμε με το Θέατρο και να μην ασχοληθούμε με την Β ενότητα. Δεν προλαβαίνουμε με τα φύλα, θα τελειώσουμε κατά τον Φεβρουάριο (τέλη), γιατί ξεκινήσαμε αργά. Το θέατρο είναι μάλλον πιο βατό και πιο ..ανάλαφρο για το β τετράμηνο του έτους και το προτιμούν και τα παιδιά.. Πάντως πολύ χρήσιμη, εποικοδομητική εργασία ..θα δανειστώ στοιχεία της.. Καλή δύναμη και συνέχεια!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. MariaD καλησπέρα

    Εμείς επισπεύσαμε την ενότητα "τα φύλα" για να κάνουμε την Ποίηση. Πρέπει νομίζω να δούνε την ενότητα αυτή γιατί τις επόμενες χρονιές στη Β' και στη Γ Λυκείου ίσως να μην έχουν την ευκαιρία να τη δουν ξανά! Μπορούμε να κάνουμε λίγα θεωρητικά για το Θέατρο και να πάμε να δούμε κάποιες παραστάσεις με τα παιδιά. Πολλοί συνάδελφοι δεν θα κάνουν καθόλου το Θέατρο λένε.
    Πάντως η ενότητα της Ποίησης προσφέρεται και για τις εξετάσεις, στο τέλος της χρονιάς γιατί θα έχουμε και υλικό αντικειμενικής αξιολόγησης μιας που τα παιδιά θα έχουν και κάτι να μάθουν για να νιώθουν ασφαλείς και προετοιμασμένοι ( χαρακτηριστικά παραδοσιακής και μοντέρνας ποίησης), ενώ στα φύλα μάλλον θα δυσκολευτούμε.

    Θα τα λέμε, να δούμε και στην τάξη πως προχωρά το θέμα.

    Καλό Σαββατοκύριακο!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. πολύτιμο υλικό και για τη λογοτεχνία της κατεύθυνσης στην ενότητα "ποιήματα για την ποίηση"
    ευχαριστούμε Πωλίνα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή