Κάποια κείμενα για σκέψη. Για τα παιδιά μας , για τους μαθητές μας και ίσως για όλους
Γιατί
οι άνθρωποι πιστεύουν σε παράξενα πράγματα;
ψευδοεπιστήμη, προλήψεις και
άλλες πλάνες του καιρού μας
Μichael Shermer. Απόδοση στα Ελληνικά : Μ. Παναγιωτάκης
Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης , 2003
Εδώ λοιπόν βρίσκεται το κλειδί για την κατανόηση του φαινομένου. Η ζωή είναι γεμάτη απρόοπτα και αβεβαιότητες, από τις οποίες τρομακτικότερη είναι ο τρόπος, ο χρόνος και ο τόπος του θανάτου μας. Για έναν γονιό, ακόμα χειρότερος είναι ο φόβος θανάτου του παιδιού του, κάτι που κάνει όσους έχουν υποστεί μια τέτοια απώλεια ιδιαίτερα επιρρεπείς σε όσα έχουν να τους προσφέρουν οι διάφοροι παραψυχιστές. Υπό την πίεση της πραγματικότητας, όλοι γινόμαστε εύπιστοι. Αναζητούμε καθησυχαστικές βεβαιότητες σε μέντιουμ και χαρτορίχτρες, αστρολόγους και παραψυχιστές. Οι κριτικές μας ικανότητες συντρίβονται από την επέλαση της υπόσχεσης και της ελπίδας που προσφέρονται ως ανακούφιση για τα μεγάλα άγχη της ζωής. Δεν θα ήταν υπέροχο, ο θάνατος να μην είναι και το τέλος; Δεν θα ήταν υπέροχο να μπορούσαμε να ξαναμιλήσουμε με τα αγαπημένα μας πρόσωπα, μετά τον θάνατό τους; Και βέβαια θα ήταν! Όσον αφορά αυτές τις επιθυμίες, οι σκεπτικιστές δεν διαφέρουν διόλου από τους «πιστούς».Είναι μια πανάρχαιη, ανθρώπινη ανάγκη. Σε έναν κόσμο όπου η επιβίωση ήταν εξαιρετικά αβέβαιη, οι πρόγονοί μας, παντού στον πλανήτη, ανέπτυξαν την πίστη σε κάποια μέλλουσα ζωή και στον κόσμο των πνευμάτων.Όταν λοιπόν είμαστε ευάλωτοι και φοβισμένοι, ο προμηθευτής της ελπίδας δεν έχει παρά να μας υποσχεθεί μιαν άλλη ζωή, προσφέροντας έστω και τις πιο σαθρές αποδείξεις.
Η ανθρώπινη ευπιστία θα φροντίσει για τα περαιτέρω, όπως παρατήρησε και ο ποιητής Αλεξάντερ Πόουπ (Alexander Pope) στο Δοκίμιο περί ανθρώπου («Essay on Man». Επιστολή 1. 1.95):
Αιώνια αναβλύζει η ελπίδα στην ανθρώπινη καρδιά·
ο άνθρωπος ποτέ δεν είναι, μα πάντα μέλλει του να γίνει ευλογημένος.
Ανήσυχη η ψυχή από το σπίτι της μακριά,
βρίσκει ησυχία και μιλά σε μια μέλλουσα ζωή.
Η ελπίδα αυτή είναι που κάνει όλους μας σκεπτικιστές και πιστούς να προσηλωνόμαστε σε ανεξήγητα μυστήρια, να αναζητούμε πνευματικό νόημα σε ένα υλικό σύμπαν, να επιθυμούμε την αθανασία και να ελπίζουμε πως μπορεί και να εκπληρωθούν οι προσδοκίες μας για την αιωνιότητα. Αυτό είναι εκείνο που σπρώχνει τόσους ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, σε πνευματιστές, σε γκουρού της «Νέας Εποχής» και σε παραψυχιστές που προσφέρουν μια «φαουστική» συμφωνία: την αιωνιότητα σε αντάλλαγμα με την εθελούσια άρση της δυσπιστίας μας (και, συνήθως, την ελάφρυνση της τσέπης μας).
ΨΕΥΔΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ
Επιστημονική επιμέλεια: Μανώλης Πλειώνης
Εκδόσεις : Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης ,2023
Το επιχείρημα της άγνοιας των επιστημόνων – «Ο δράκος στο γκαράζ»
Σε κάθε μορφή ψευδοεπιστήμης, όταν τα στοιχεία που καταδεικνύουν την απάτη είναι ακλόνητα και αδιαμφισβήτητα, το τελευταίο επιχείρημα είναι η επίκληση στην άγνοια της επιστήμης για καθετί που συμβαίνει στο σύμπαν. Πράγματι, η επιστήμη δεν γνωρίζει όλους τους φυσικούς μηχανισμούς που διέπουν τη φύ-ση. Η ιστορία της επιστήμης είναι μια διαρκής μάχη για να κατανοήσουμε αυτά που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε με τα ήδη διαθέσιμα επιστημονικά εργαλεία. Το επιχείρημα πως «κάτι ισχύει, εφόσον δεν μπορείς να αποδείξεις ότι δεν ισχύει» αντιβαίνει στις θεμελιώδεις αρχές της επιστημονικής μεθόδου και κατ' επέκταση στον τεχνολογικό πολιτισμό μας. Για να ισχύει κάτι με βάση την επιστημονική μέθοδο, πρέπει πρώτα να έχει αποδειχθεί ή παρατηρηθεί και να υπάρχουν ακλόνητα στοιχεία γι' αυτό. Μέχρι να επιβεβαιωθεί μια υπόθεση, δεν αποτελεί κεκτημένη επιστημονική γνώση, παρά απλώς μια υπόθεση. Το βάρος της απόδειξης πέφτει εξολοκλήρου σε όποιον κάνει την εκάστοτε υπόθεση. Επίσης, κάθε υπόθεση, για να θεωρείται επιστημονική, οφείλει να πληροί και το κριτήριο της διαψευσιμότητας: να υπάρχει, δηλαδή, κάποιο φυσικό πείραμα ή κάποια παρατήρηση ή μέτρηση μέσω της οποίας να διαψεύδεται. Αν κάποια υπόθεση δεν μπορεί να διαψευστεί, τότε δεν απασχολεί καν την επιστήμη. Το 1995, ο διάσημος αστρονόμος Καρλ Σέιγκαν έφερε ένα παράδειγμα μη αποδειξιμότητας, το οποίο ονόμασε «ο δράκος στο γκαράζ»: Κάποιος άνθρωπος Α ισχυρίζεται ότι υπάρχει ένας δράκος στο γκαράζ του σπιτιού του. Κάποιος σκεπτικιστής επιστήμονας Β του ζητάει να του τον δείξει. Ο Α απαντά ότι ο δράκος είναι αόρατος. Ο επιστήμονας επιμένει να απλώσουν αλεύρι στο πάτωμα ώστε να φανούν τα ίχνη του δράκου. Ο Β απαντά πως ο δράκος πετάει. Τότε ο επιστήμονας προτείνει να τον ανιχνεύσουν από την υπέρυθρη ακτινοβολία που εκπέμπει όταν φυσάει φωτιά. Ο Α απαντά πως ο δράκος και η φωτιά του δεν εκπέμπουν υπέρυθρη διότι δεν είναι ζεστοί. Απηυδισμένος ο επιστήμονας, πάει να φέρει ένα σπρέι μπογιάς για να ψεκάσει όλο τον χώρο και να αποκαλυφθεί ο δράκος. Ο Α του απαντά πως ο δράκος είναι άυλος και ότι το σπρέι δεν μπορεί να τον βάψει. Το συγκεκριμένο παράδειγμα φανερώνει μία από τις βασικές μεθόδους που χρησιμοποιείται στην ψευδοεπιστήμη προκειμένου να μην υπάρχει ποτέ κάποια πειραματική κατάρριψή της, και ας μην υφίσταται, βεβαίως, ούτε η απόδειξή της. Συνεπώς, οποιαδήποτε θεωρία δεν μπορεί να τεθεί σε συγκεκριμένο πειραματικό έλεγχο, και συγχρόνως δεν υπάρχει καμία ένδειξη ή μέτρηση ή παρατήρηση που να μπορεί να την επιβεβαιώσει, είναι εντελώς άχρηστη και προωθεί αντικειμενικά τον σκοταδισμό και την άκριτη αποδοχή οποιασδήποτε ευφάνταστης –πλην εξαιρετικά προσοδοφόρας για κάποιους-ιδέας.
Δ. Δημόπουλος. Πολιτικός Μηχανικός του ΕΜΠ και αριστούχος Φυσικός του ΕΚΠΑ
ΕΠΙΝΟΗΜΕΝΗ ΓΝΩΣΗ
Ψευδο-ιστορία, ψευδοεπιστήμη και ψευδοθρησκείες
Ronald Fritze
ΕΚΔΟΣΕΙΣ του ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ
[…] Ούτε και σήμερα μπορούμε να ξεφύγουμε από την ψευδοϊστορία κι από την ψευδοεπιστήμη. Η μόνη ουσιαστική διαφορά είναι ότι σήμερα υπάρχουν πολύ περισσότερες ψευδοεπιστημονικές και ψευδοϊστορικές ιδέες, καθώς και πολύ περισσότερα μέσα – πέρα απ' τα βιβλία- που τις διασπείρουν στον κόσμο. Το σημερινό «σύστημα διανομής ιδεών» υπέρ των ψευδοϊστορικών και τν ψευσοεπιστημόνων περιλαμβάνει την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο, την έντυπη ύλη και το διαδίκτυο: πεδίο δόξης λαμπρό για επίδοξους τσαρλατάνους. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα […]την άνοιξη του 2008, το Χόλιγουντ και η κινηματογραφική βιομηχανία έβαλαν το δικό τους λιθαράκι στο υπερτροφικό οικοδόμημα της ψευδοϊστορίας. Η ταινία 10.000 π.Χ. αφηγείται τις περιπέτειες κάποιων πρωτόγονων κυνηγών μαμούθ οι οποίοι πέφτουν στα χέρια των δουλοκτητών ενός προηγμένου πολιτισμού – ανθρώπων που είχαν προχωρήσει στην κατασκευή πυραμίδων πριν το τέλος της Εποχής των Παγετώνων. Η ιστορία είναι εμπνευσμένη από τους Γκράχαμ Χάνκοκ, Τσαρλς Χάπγκουντ και τους συνεργάτες τους. Την ίδια χρονιά, ο Χάρισον Φορντ επέστρεψε στη μεγάλη οθόνη με την ταινία «Ο Ιντιάνα Τζόουνς και το βασίλειο της κρυστάλλινης νεκροκεφαλής» . Η ταινία μάς μεταφέρει στο 1950, οπότε ο ήρωας μάχεται ενάντια σε σοβιετικούς κομμουνιστές για την απόκτηση μιας «κρυστάλλινης νεκροκεφαλής», ενός τέχνεργου που διασώθηκε από κάποιον εξαφανισμένο πολιτισμό. Όμως η νεκροκεφαλή, που προσφέρει υπερφυσικές δυνάμεις στον κάτοχό της, δεν έχει κατασκευαστεί από ανθρώπινα χέρια: πρόκειται για το κρανίο ενός όντος από διαφορετικούς κόσμους – πιθανόν από διαφορετική διάσταση - το οποίο, μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της εξωγήινης φυλής, μετέδωσε στους προγόνους του ανθρώπινου γένους τα θεμέλια του πολιτισμού. Η ταινία ανήκει στα καλύτερα δείγματα της σειράς με τον Ιντιάνα Τζόουνς, όμως ένα πρόσφατο άρθρο για τις κρυστάλλινες νεκροκεφαλές που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Archaeology, κατέδειξε πειστικά ότι πρόκειται για σύγχρονα πλαστά ή απατηλές απομιμήσεις. Από την άλλη, υπάρχει το ντοκιμαντέρ του Μπρους Μπάργκες: το Bloodline υποστηρίζει ότι ο Ιησούς Χριστός παντρεύτηκε τη Μαρία τη Μαγδαληνή και απέκτησαν παιδιά, οι απόγονοι των οποίων επιβιώνουν μέχρι τις μέρες μας. Το σενάριο θυμίζει τον γνωστό Κώδικα Ντα Βίντσι, γεγονός απολύτως φυσικό, εφόσον και τα δύο έργα άντλησαν το περιεχόμενό τους από τις ίδιες ψευδοϊστορικές πηγές[…]
