ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ , ένα μικρό αφιέρωμα μνήμης

 

                            Αφιέρωμα στον Κωνσταντίνο Τσουκαλά

   Ένα μικρό σώμα κειμένων, που διάλεξα να δείξω στους μαθητές μου για να γνωρίσουν αυτόν τον σπουδαίο διανοούμενο που έθετε  διαρκώς υπό εξέταση όσα  όλοι μας θεωρούσαμε  αυτονόητα.
 Στην εποχή των εύκολων βεβαιοτήτων και των  γρήγορων απαντήσεων, η σκέψη του Τσουκαλά υπενθυμίζει στα παιδιά ότι η πνευματική καλλιέργεια απαιτεί χρόνο, αμφιβολία και ουσιαστικό διάλογο.
 Τα κείμενά του θα άξιζε να  ακουστούν  στην τάξη  ως αφορμή για να μάθουν οι μαθητές να σκέφτονται ως ελεύθεροι και υπεύθυνοι πολίτες   να ανακαλύψουν τον τρόπο να  υπάρχουν  στον κόσμο και να τον ανασυντάσσουν , με ελεύθερη σκέψη  και ανθρωπιά.

 

 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ( 1937-2026)

 

 

 

ΕΙΔΩΛΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία  

Εκδόσεις  Θεμέλιο 1992

                   [ σχετικά με τις  κοινωνικές ανισότητες  και την καταναλωτική κοινωνία ]

[…] Η «ελλιπής» κατανάλωση σηματοδοτείται και κοινωνικά ως αδιάψευστος δείκτης ελλιπούς συμμόρφωσης στις κυρίαρχες κοινωνικές αξίες. Ενώ στο παρελθόν η απλότητα του πένητος και του ανέργου προκαλούσε, καταρχήν, είτε συμπόνια είτε αδιαφορία, και οι φτωχοί αντιμετωπίζονταν ως απλά, αλλά αναπόφευκτα, «θύματα» του ανταγωνιστικού αγοραίου συστήματος, σήμερα, εκείνοι που, ανεξάρτητα από λόγους, φαίνεται ότι αδυνατούν ή και αρνούνται να μετάσχουν στην επικοινωνιακά φορτισμένη καταναλωτική καθημερινότητα επισύρουν εναντίον τους το κοινωνικό opprobrium¹, γι' αυτόν και μόνο το λόγο. Όποιος δεν τρώει, δεν ντύνεται, δεν ευπρεπίζεται ή δεν κινείται περίπου όπως και οι άλλοι, όποιος δηλαδή δεν συμμορφώνεται προς τους καταναλωτικούς πολιτισμικούς κώδικες, στιγματίζεται ως απόβλητος της κοινωνίας των εργαζομένων και καταναλισκόντων κοινωνών. Ο αλήτης. ο άστεγος, ο κουρελής, ο βρώμικος, ακόμα και ο αγράμματος εκπέμπουν το σήμα του «περιθωριακού» και του «αντικοινωνικού». Οι απόβλητοι εξαναγκάζονται έτσι να συμπηχθούν σε πολιτισμικές υποομάδες, όχι τόσο εξαιτίας της περιθωριακής συμμετοχής τους στις παραγωγικές διαδικασίες, αλλά εξαιτίας της εμφανώς «παρεκκλίνουσας» σχέσης τους με τους κανονιστικούς κώδικες ατομικής επιβίωσης. Και μολονότι είναι αυτονόητο ότι οι αυξανόμενες περιθωριακές μάζες των μητροπόλεων του καπιταλισμού είναι τα άμεσα θύματα των κυρίαρχων εκμεταλλευτικών σχέσεων, υπόκεινται και αυτές στην υπερκείμενη καταναλωτική πρόκληση. Μην μπορώντας να συμμορφωθούν στους κώδικες, περιθωριοποιούνται, αποκοινωνικοποιούνται, παρεκκλίνουν και διαφοροποιούνται από τους κανονικούς εκείνους εργαζομένους που συγκροτούν την υγιά κοινωνία των σιωπηρών πλειοψηφιών.

1 : opprobrium   η έντονη δημόσια κατακραυγή,  η μεγάλη ντροπή, Η κατάσταση της περιφρόνησης από την κοινωνία

 

 

 

ΑΝΑ- ΓΝΩΣΕΙΣ  ενός κόσμου που θα μπορούσε να είναι άλλος

Εκδόσεις Καστανιώτη 2002

 

 

                     [ όψεις του σύγχρονου τρόπου ζωής]  

Ο διάχυτος αυτός ευτελισμός ενός μεγάλου μέρους του, πρότινος, κοινού ⃰ χώρου αντιστοιχεί εξάλλου απόλυτα στις εξελίξεις των κυρίαρχων βλέψεων και συμπεριφορών. Και γι' αυτό ακριβώς η εγκατάλειψή του δεν φαίνεται να ενοχλεί παρά ελαχίστους: η μεγάλη μάζα της «κοινωνίας των δύο τρίτων» δεν χρειάζεται ούτε οραματίζεται πια τον κοινό δρόμο και το κοινό τοπίο αλλιώς παρά ως χρηστικό, αλλά συμβολικά αδιάφορο, διάδρομο. Έμφοβος, δύσπιστος, ανήσυχος ή απλώς επιφυλακτικός, ο νέος ορθολογικός πολίτης τείνει απλώς να αποφεύγει την τραχιά απροσδιοριστία των κοινών και να καταφεύγει στο λείο ιδιωτικό του χώρο. Εκεί και μόνο μπορεί να παραδίδεται σε τυποποιημένες πια υποκειμενικές φαντασιώσεις, που δεν θα χρειάζεται να τις συμμερίζεται με άγνωστους, με ανώνυμους και κυρίως με αλλογενείς συμπολίτες του. Στο περιφρουρημένο άδυτο της κατοικίας του εδρεύουν η ανακουφιστική τηλεόραση, τα πολυμέσα και το συνεχώς εμπλουτιζόμενο διαδίκτυο.

⃰αναφέρεται στους δημόσιους χώρους

 

 

Η ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑΣ

 

 

« ταυτότητες» και «διαφορές» στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Εκδόσεις Καστανιώτη 2010

 

                         [ ελεύθερος (;) ο  σύγχρονος άνθρωπος]

Πιεζόμενος να  «επιλέγει» ελεύθερα και σε κάθε στιγμή τους όρους της επιβίωσής του, το άτομο αναδεικνύεται σε αποκλειστικά «υπεύθυνο» για την κατάκτηση της αβέβαιης μοίρας του. Και έτσι, προσαρμοζόμενο στην ιδέα ότι η κοινωνία και οι άλλοι δεν πρόκειται ποτέ να του χαρισθούν, δεν του μένει τίποτε άλλο από το να διεκδικεί με νύχια και με δόντια την κατάληψη και τη συντήρηση της αβέβαιης (πραγματικής ή φαντασιακής) «θέσης» του μέσα στο ιεραρχημένο σύστημα. Όλα εμφανίζονται πλέον εντελώς ρευστά και αβέβαια. Σαν να ήταν Σίσσυφος μαζί και Τάνταλος, το ελεύθερο άτομο καλείται να μετέχει σε μια παραγωγική διαδικασία που απειλεί να το εκβάλει σε κάθε στιγμή ως «άχρηστο» και «υπεράριθμο», να επιλέγει να καταναλώσει τα σήματα μιας ευφορίας, που εξαφανίζεται στη συνέχεια σαν μάταιος αντικατοπτρισμός, να ταλαντεύεται στο αχανές φάσμα των  άπειρων διεξόδων που δεν προσφέρουν παρά μόνο νέα  κενά και νέες «ελλείψεις» και να αξιοποιεί και να μεγιστοποιεί  τα «χρήσιμα» ατομικά του  « προσόντα», γνωρίζοντας εκ  των προτέρων ότι όλες οι δεξιότητές του είναι εξ ορισμού προσωρινές και αναστρέψιμες. Προγραμματίζοντας το μέλλον του και μεθοδεύοντας ατομικές στρατηγικές επιλογές, που τις περισσότερες φορές τον οδηγούν στην απώλεια και τη  διάψευση , ο άνθρωπος είναι πια αποκλειστικά αρμόδιος και υπεύθυνος όχι μόνο για την επιβίωση και τον τρόπο της ζωής του αλλά και για τους όρους της επικείμενης πτώσης, της  κατάπτωσης  και της «αυτο-αλλοτρίωσής» του

 

  

Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΛΗΘΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

Από τη μακρά εφηβεία στη βίαιη ενηλικίωση

 

 

Εκδόσεις Θεμέλιο & Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ,2013

                     

                                [Ελλάδα, Ευρώπη, Δημοκρατία ]

 Στο μέτρο που υπάρχουν ακόμα «λαοί» που θέλουν να σκέπτονται και να δρουν ως φορείς μιας αυτόνομης συλλογικής βούλησης, διαφαίνεται η ελπίδα ενός νέου φωτός. Στο σημείο αυτό, οι οιωνοί είναι αίσιοι. Μαζί με την πολιτική τους δύναμη, οι κοινωνίες θυμούνται και πάλι ότι η ιδέα και οι πρακτικές της δημοκρατίας βρίσκονται στα δικά τους χέρια. Έτσι, για να ξαναστηθεί η Ευρώπη και, μαζί με αυτήν, η κοινωνία και η δημοκρατία στα πόδια τους, θα πρέπει να αποτολμηθούν ριζικές ρήξεις όχι μόνο με τις τρέχουσες πολιτικές επιλογές αλλά και με τις εξουσίες και τις θεσμικές τους κρυσταλλώσεις. Πρέπει να θυμηθούμε πως πραγματική δημοκρατία δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνο από τη στιγμή που θα είναι δυνατόν να αμφισβητούνται όλα τα έσχατα θεμέλια του υποστασιοποιημένου «καλού» και που ο ορίζοντας του κοινού γίγνεσθαι θα μπορεί πάντα να περιλαμβάνει όλα τα νοητά ριζικά  «άλλα». Όπως έγραφε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. «Η στιγμή της γέννησης της δημοκρατίας και της πολιτικής δεν είναι η κυριαρχία του Νόμου και του Δικαίου, ούτε τα ανθρώπινα δικαιώματα, ούτε καν η ισότητα των πολιτών. Είναι η ανάδυση της αμφισβήτησης του Νόμου μέσω και διά της πραγματικής δράσης της κοινότητας.

 

 

 

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗ

ΜΕΤΑ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ «ΙΣΤΟΡΙΑΣ»

Εκδόσεις Καστανιώτη 2006

 

 

  Οι ηγεμονικοί πόλεμοι, που διαδέχονται ο ένας τον άλλο, κηρύσσονται, διεξάγονται, ολοκληρώνονται και περαιώνονται στα πλαίσια μιας αενάως επαναλαμβανόμενης εξουσιαστικής παρεμβατικότητας που δεν αναφέρεται ούτε στην αναγκαία στρατιωτική εκμηδένιση ή αποδυνάμωση ενός συγκεκριμένου και ούτως ή άλλως ακίνδυνου (ή συχνά και σκιώδους) αντίπαλου ούτε όμως και σε στοχευόμενες ανακατατάξεις στις κατεστημένες «σφαίρες επιρροής». Συναρτώνται με «άλλες», καθαρά πολιτικές, ιδεολογικές, συμβολικές, διοικητικές, διαχειριστικές ή ακόμα και ψυχαναγκαστικές πλευρές μιας αυτοαναφορικά οριζόμενης ηγεμονικής καθημερινότητας. Οι συνεχείς ηγεμονικοί πόλεμοι εμφανίζονται λοιπόν ως παρεμπίπτοντα στοιχεία της ομαλής εσωτερικής πολιτικής ζωής της ηγεμονίας. Μαζί με την «κανονική» ζωή, την «κανονική» πολιτική και την «κανονική»  ανάπτυξη της οικονομίας, συνεχίζονται και οι εκτός συνόρων «κανονικές», άρα και αναμενόμενες, ηγεμονικές επιχειρήσεις, που κατ' ανάγκην «περιλαμβάνουν» ταυτόχρονα και ισότιμα την καθημερινή παραδειγματική αστυνόμευση και τη βίαιη υπερεθνική καταστολή.