ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ 2026
ΚΕΙΜΕΝΟ 1
Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς
Μια δομική αλλαγή συντελείται σχεδόν παντού, ταυτόχρονα. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η πλειονότητα των κρατών, αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων, βρίσκεται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης» των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα, προκειμένου ένας πληθυσμός να διατηρείται δημογραφικά σταθερός χωρίς μετανάστευση. Σε 66 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, ο μέσος όρος είναι τώρα πιο κοντά στο 1. Σε άλλες, πλησιάζει όλο και πιο επικίνδυνα το μηδέν.
Εδώ και χρόνια, πολιτικοί και αναλυτές αντιμετωπίζουν την υπογεννητικότητα ως πρόβλημα πρωτίστως οικονομικής φύσης. Η ακρίβεια, η εργασιακή επισφάλεια, το υψηλό κόστος στέγασης, η ελλιπής κρατική στήριξη προς τους γονείς και η δυσκολία συνδυασμού καριέρας και οικογένειας -ιδίως για τις γυναίκες- θεωρούνται οι βασικές αιτίες. Όμως, πλέον δεν αρκούν για να εξηγήσουν τις παγκόσμιες διαστάσεις του φαινομένου. Δημογράφοι επισημαίνουν ότι η κρίση γεννητικότητας έχει εξελιχθεί σε κρίση των σχέσεων, με ριζική αλλαγή προτύπων και αντιλήψεων στην ψηφιακή εποχή. Στους «New York Times», η Άννα Λουί Σάσμαν, συγγραφέας και δημοσιογράφος με ειδίκευση σε θέματα φύλου, οικονομίας και αναπαραγωγής, σκιαγραφεί μια διάχυτη υπαρξιακή αβεβαιότητα στις τάξεις των νέων ενηλίκων. Συμβαίνει σε μια «εποχή πολυκρίσης», παρατηρεί, εν μέσω κλιματικής αλλαγής, γεωπολιτικής και οικονομικής αστάθειας, διεύρυνσης των ανισοτήτων και του τρόπου με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τις κοινωνίες.
Προς επίρρωση1 των ανωτέρω, έρευνα των «Financial Times» βάσει ανάλυσης δεδομένων -από δημογραφικά αρχεία έως αναζητήσεις στην Google- καταγράφει μια χρονική σύμπτωση της πιο πρόσφατης δημογραφικής κατάρρευσης σε πολλές χώρες με τη χρήση των smartphones. Έχουν αλλάξει τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων, ενόσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα σχέσεων, εμφάνισης και επιτυχίας. Έτσι, δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες που αυξάνουν τα επίπεδα μοναξιάς, κοινωνικής απομόνωσης και ψυχολογικής δυσφορίας, αλλά και ένα αναδυόμενο ιδεολογικό χάσμα μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών, κυρίως μεταξύ όσων δεν έχουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Στο πλαίσιο αυτό, χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, όπως υπογραμμίζει ο συντάκτης της έρευνας, Τζον Μπερν-Μέρντοχ, η γήρανση του πληθυσμού «επιβαρύνει την αύξηση της παραγωγικότητας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου».
[Μαργαρίτα Βεργολιά, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 23.5.2026, ελαφρώς συντομευμένο και διασκευασμένο].
ΚΕΙΜΕΝΟ 2
[Τα νιάτα και τα γεράματα]
Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς· και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους. Λέγεται ακόμη ότι τα γεράματα είναι κατά κανόνα συντηρητικά, ηλικία των συμβιβασμών, ότι τα χρόνια εκείνα ο άνθρωπος και στις εχθρότητες και στις συμπάθειές του είναι μαλακός· ότι δεν προσέχει τις πολύ λεπτές αποχρώσεις, βλέπει μονάχα τα βασικά χρώματα· δεν μετακινείται προς νέες καταστάσεις, άγνωστες, αδοκίμαστες ακόμη. Και τούτο είναι αληθινό, έως ένα σημείο τουλάχιστο. Μπορούμε μάλιστα με αυτά τα μέτρα να προσδιορίζομε τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας. Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί, συμβιβαστικοί, υποχωρητικοί, που δεν αγαπούν ό,τι πρόκειται να τους βγάλει έξω από τα καθιερωμένα. Όπως αντίθετα υπάρχουν και γέροντες ριζοσπαστικοί, που νεάζουν στις σκέψεις και στα αισθήματα, που ενθουσιάζονται για τις επαναστατικές καινοτομίες κ.τ.λ. Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν και μακάρι να διαχωρίζονται ανάλογα με την ηλικία των σταυροφόρων τους. Γιατί χρειάζονται και τα δύο· είναι απαραίτητα για την υγεία του κοινωνικού σώματος. Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός. Και αλίμονο πάλι στις κοινωνίες που είναι καμωμένες μόνο από «γέροντες» (στα μυαλά και στα χέρια) που τρέμουν κάθε μεταβολή και την καταριώνται. Ευλογημένες είναι κείνες που έχουν και τις δύο κατηγορίες πολιτών· η ιστορία χρειάζεται και τα δυο ρεύματα.
[Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, απόσπασμα από το κεφάλαιο «Τα γερατειά», σσ. 174-175, Αθήνα, 2008, εκδ. Νόηση]
ΚΕΙΜΕΝΟ 3
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στο ποίημά του «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» συνδέει τη ζωή με τη χαρά και την αγωνιστικότητα.
Αρκεί.
Χτύπα τη θλίψη καταγής
Και πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια. Πρέπει να πολεμήσης να χαρής
Κι ακόμα να χαρής
Κι όχι να πίνης ξύδι -όποιος κι αν στο δίνει
Τώρα σου πρέπει μέλι κι ένα ποτήρι γιομάτο «δε με μέλλει»1 Ορθό-κοφτό σαν βλύσμα2 κραυγής γλάρου
Πρέπει να γυμνωθής
Κι αν στολιστής να στολιστής με αχάτη3.
Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε Μα πρώτα πρέπει να ανασάνης μπροστά στον ήλιο
Κι αφού λυτρώσεις στην ψυχή σου τον οίστρο4 του βαρβάρου Έβγα στο δρόμο.
Κ’ εκεί,
Προ πάντων,
Μην φοβηθείς το πάτημά σου.
1. «δε με μέλλει»: δεν με νοιάζει, δεν με ενδιαφέρει
2. βλύσμα: εκρηκτικός ήχος (μτφ.) (από το ρ. βλύζω: αναβλύζω, ξεπηδώ ορμητικά)
3. ο αχάτης: ημιπολύτιμος πολύχρωμος λίθος
4. ο οίστρος: κατάσταση ψυχικής και πνευματικής έξαρσης
[Α. Εμπειρίκος, 1934 • Προϊστορία ή Καταγωγή, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2014, διατηρήθηκε η ορθογραφία του ποιήματος].
ΘΕΜΑΤΑ
Θέμα Α
Α1. Να συνοψίσετε σε 70-80 λέξεις τους λόγους στους οποίους, σύμφωνα με το Κείμενο 1, οφείλεται η υπογεννητικότητα.
Μονάδες 20
Θέμα Β
Β1. Να γράψετε στο τετράδιό σας δίπλα στον αριθμό της Στήλης Α το γράμμα από τη Στήλη Β που αντιστοιχεί στην ορθή απάντηση, με βάση το περιεχόμενο των Κειμένων 1 και 2 (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου):
Στήλη Α Στήλη Β
|
1. Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι |
α. η πλειονότητα των αναπτυγμένων χωρών εμφανίζει μηδενική γεννητικότητα. |
|
β. τα περισσότερα κράτη, ανεξαρτήτως βαθμού ανάπτυξης, βρίσκονται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης». |
|
2. Στη δεύτερη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι οι παραδοσιακές οικονομικές ερμηνείες της υπογεννητικότητας θεωρούνται πλέον ανεπαρκείς, επειδή |
α. οι κυβερνήσεις έχουν ήδη επιλύσει τα οικονομικά προβλήματα των νέων ζευγαριών. |
|
β. το φαινόμενο συνδέεται πλέον και με βαθύτερες μεταβολές στις ανθρώπινες σχέσεις και στις κοινωνικές αντιλήψεις. |
|
3. Στην τρίτη παράγραφο του Κειμένου 1 τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνδέονται με τη δημογραφική κρίση, επειδή |
α. συντελούν στην καλλιέργεια εξιδανικευμένων προτύπων και στην αύξηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης. |
|
β. ενισχύουν την πρόσβαση των νέων σε εκπαιδευτικό υλικό για την οικογένεια. |
|
4. Στο Κείμενο 2 υποστηρίζεται ότι |
α. η ιστορία έχει ανάγκη και τα νιάτα και τα γηρατειά. |
|
β. τα γηρατειά και τα νιάτα υπονομεύουν την πρόοδο. |
|
5. Σύμφωνα με το Κείμενο 2, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι |
α. οι άνθρωποι μπορεί να είναι προοδευτικοί ανεξαρτήτως της ηλικίας τους. |
|
β. τα γηρατειά είναι πάντα συντηρητικά. |
Μονάδες 15
Β2. α. Η τρίτη παράγραφος του Κειμένου 1 («Προς επίρρωση…πανεπιστημιακή εκπαίδευση») αναπτύσσεται με τον τρόπο του αιτίου-αποτελέσματος. Να επισημάνετε το αίτιο και δύο από τα αποτελέσματα (μονάδες 3) και να δηλώσετε ποια πρόθεση της συντάκτριας εξυπηρετεί η συγκεκριμένη επιλογή (μονάδες 3).
β. Στο Κείμενο 2 να γράψετε τι δηλώνουν οι έντονα υπογραμμισμένες λέξεις Γιατί (το πρώτο του κειμένου) και λοιπόν, κάνοντας αναφορά στα νοήματα που αυτές συνδέουν σε κάθε περίπτωση (μονάδες 4).
Μονάδες 10
Β3. Στο Κείμενο 2 να εξηγήσετε τη λειτουργία των παρακάτω γλωσσικών επιλογών:
· το ασύνδετο σχήμα: «Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·» (μονάδες 4),
· το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Μπορούμε…προσδιορίζομε» (μονάδες 2) και
· τη συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» (μονάδες 4).
Μονάδες 10
Θέμα Γ
Γ1. Ποιες είναι οι προτροπές του ποιητικού υποκειμένου προς τον αναγνώστη/την αναγνώστρια; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) διαφορετικούς μεταξύ τους κειμενικούς δείκτες από το ποίημα. Πώς θα ανταποκρινόσουν εσύ στο κάλεσμα αυτό του ποιητικού υποκειμένου; (150-200 λέξεις)
Μονάδες 15
Θέμα Δ
Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα:
α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και
β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών.
Μονάδες 30
ΑΠΑΝΤΗΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2026
ΘΕΜΑ Α
Σύμφωνα με το κείμενο 1 , η υπογεννητικότητα είναι ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα . Αρχικά αποδίδεται σε οικονομικούς λόγους , όπως το κόστος ζωής , η εργασιακή ανασφάλεια ,η ανεπαρκής κρατική μέριμνα και η δυσχέρεια ανάληψης πολλαπλών υποχρεώσεων. Παράλληλα συνδέεται και με τις σύγχρονες κοινωνικές μεταβολές που επιφέρουν αβεβαιότητα και κρίση αξιών ,αλλά και με την ψηφιακή πραγματικότητα η οποία αλλοιώνει τις ανθρώπινες σχέσεις, οδηγώντας στη μοναξιά μέσα από τη δημιουργία ανεδαφικών προσδοκιών γύρω από την προσωπική ζωή και την επιτυχία.
ΘΕΜΑ Β
Β1
1-β 2-β 3-α 4-α 5-α
Β2
Αίτιο : Η χρήση των smartphones και υπερχρηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης . Αποτελέσματα :Αλλαγές στους τρόπους αλληλεπίδρασης, εξιδανικευμένα πρότυπα, ανεδαφικές προσδοκίες, αύξηση της μοναξιάς και της δυσφορίας, καθώς και προβλήματα στις σχέσεις των δύο φύλων. Πρόθεση του συγγραφέα :Η ανάδειξη της αρνητικής επίδρασης της ψηφιακής τεχνολογίας στις ανθρώπινες σχέσεις και στην έξαρση του φαινομένου της μοναξιάς.
Β2β.
«Γιατί» : δηλώνει αιτιολόγηση .Αιτιολογεί την ύπαρξη συντηρητικών νέων και προοδευτικών ηλικιωμένων.
«Λοιπόν» : δηλώνει συμπέρασμα·. Ο συγγραφέας συμπεραίνει ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές γενιές με μη αναμενόμενα, σε σχέση με την ηλικία τους, χαρακτηριστικά.
Β3.
Ασύνδετο σχήμα : Αποδίδει τα χαρακτηριστικά της νεότητας με ένταση, πυκνότητα και γοργό ρυθμό, προσδίδοντας παράλληλα συναισθηματική φόρτιση. Επιπλέον, χαρίζει προφορικότητα, λιτότητα και ασθματικό ρυθμό στον λόγο.
Α΄ πληθυντικό πρόσωπο : Γεφυρώνει την απόσταση ανάμεσα στον πομπό και τον δέκτη, εκφράζει συλλογικότητα και καθολικότητα σχετικά με τον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των δύο γενεών, εντάσσει τον συγγραφέα στο ίδιο σύνολο με τους αναγνώστες με τους οποίους ασπάζεται τις ίδιες απόψεις για το ότι η νεότητα και το γήρας είναι κυρίως πνευματική και ψυχική κατάσταση και όχι μόνο βιολογική ηλικία .Επίσης προσδίδει αμεσότητα και οικειότητα στο ύφος.
Συνυποδήλωση : «Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός». Αποτυπώνει με παραστατικό και ζωντανό τρόπο τον ασυγκράτητο χαρακτήρα των νέων, δίνοντας έμφαση στα χαρακτηριστικά τους και κεντρίζοντας το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
ΘΕΜΑ Γ
Το ποιητικό υποκείμενο με τρόπο ενθαρρυντικό, σχεδόν επιτακτικό , προτρέπει τον αναγνώστη σε μια ανατροπή του τρόπου που αντιμετωπίζει τη ζωή , τις δυσκολίες της και το ψυχικό βάρος που προκύπτει από αυτές. Οι προτροπές του μοιάζουν με κραυγή απελευθέρωσης, σαν μια πρόσκληση για ρήξη με ό,τι μας βαραίνει και μας καθηλώνει στη λύπη, στην ενοχή και εν τέλει στη στέρηση της ίδιας της ομορφιάς της ζωής . Η προτροπή - εντολή , μέσα από μια αλληλουχία ρημάτων σε προστακτική έγκλιση («χτύπα», «πέταξε») , δίνουν τον ίδιο τον ρυθμό της ζωής που απαιτεί αγωνιστικότητα, θάρρος και αισιοδοξία για να υπάρξει. Ο άνθρωπος καλείται να πολεμήσει για να χαρεί, δηλαδή η ευτυχία του παρουσιάζεται όχι ως μια αυτονόητη κατάσταση αλλά ως προσπάθεια , ως κατάκτηση. Το μανιφέστο ζωής που φανερώνεται στο ποίημα περικλείει ένα κάλεσμα σε μια επείγουσα πράξη λύτρωσης , που αισθητοποιείται μέσα από τις αντιθέσεις σε χρόνο ενεστώτα που αναδεικνύουν τη συνειδητή και διαρκή μάχη για αποδέσμευση από το βάρος της θλίψης , της ματαίωσης , της γνώμης ή κριτικής των άλλων ( «Κι όχι να πίνης ξύδι….Τώρα σού πρέπει μέλι κ' ένα ποτήρι γιομάτο "δεν με μέλλει" , « πρέπει να γυμνωθής ….να στολιστής με αχάτη» ). Ο ήλιος σύμβολο διαύγειας, ενέργειας και αποκάλυψης προτείνεται σε β’ πρόσωπο ως μια επιστροφή στην ίδια της ουσία της ζωής ( « να ανασάνεις μπροστά στον ήλιο» ) . Η ζωή πρέπει να βιώνεται στο φως της αισιοδοξίας, της εξωστρέφειας και της αγωνιστικότητας , όχι στη σκιά της καταπίεσης, της ενοχής και του φόβου . Η ανθρώπινη ψυχή γίνεται σάρκινη βαπτισμένη μέσα στην αυθεντικότητα της έξαρσης ,της στροφής προς τη ζωή που βιώνεται με τις αισθήσεις , τον «οίστρο του βαρβάρου» , καταργεί τις αναστολές της «λογικής» των πολλών και καλεί τον άνθρωπο να φτάσει στην πληρότητα της ύπαρξης του ( « μην φοβηθείς το πάτημά σου») με αυτοπεποίθηση , τόλμη και χαρά απολαμβάνοντας κάθε του στιγμή.
Προσωπική πρόσληψη…….
Θέμα Δ
Α) Ποιοι λόγοι αυξάνουν τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας;
Ψηφιακή τεχνολογία : Η υπερβολική χρήση των κινητών και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης περιορίζει την ουσιαστική ανθρώπινη επικοινωνία. Οι άνθρωποι απομακρύνονται από τις πραγματικές σχέσεις και καταφεύγουν σε επιφανειακές διαδικτυακές επαφές, γεγονός που ενισχύει το αίσθημα απομόνωσης.
Εντατικοί ρυθμοί ζωής : Οι απαιτήσεις της καθημερινότητας και η πίεση της εργασίας αφήνουν ελάχιστο ελεύθερο χρόνο για κοινωνικές σχέσεις και ψυχαγωγία. Έτσι, πολλοί άνθρωποι αποξενώνονται από φίλους, συγγενείς και τον κοινωνικό τους περίγυρο.
Καταναλωτισμός : Η σύγχρονη κοινωνία προβάλλει την υλική ευημερία ως βασικό στόχο ζωής. Οι άνθρωποι επικεντρώνονται στην απόκτηση αγαθών και παραμελούν τις ανθρώπινες σχέσεις, με αποτέλεσμα να βιώνουν συναισθηματικό κενό και μοναξιά.
Ανταγωνισμός / Ατομικισμός : Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά ενδιαφέρεται μόνο για την προσωπική του επιτυχία και εξέλιξη. Η έλλειψη συνεργασίας και συλλογικότητας αποδυναμώνει τους κοινωνικούς δεσμούς και ενισχύει την απομόνωση.Η έλλειψη ενδιαφέροντος και ευαισθησίας απέναντι στα προβλήματα των άλλων οδηγεί στη συναισθηματική αποξένωση. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν έχουν στήριξη ή κατανόηση από το κοινωνικό τους περιβάλλον.
Διάρρηξη οικογενειακών δεσμών : Οι οικογένειες σήμερα περνούν λιγότερο χρόνο μαζί, ενώ συχνά απουσιάζει η ουσιαστική επικοινωνία. Η απομάκρυνση μεταξύ των μελών της οικογένειας στερεί από το άτομο το αίσθημα ασφάλειας , την αγάπη και τη συντροφικότητα.
Στερεότυπα και ηλικιακός ρατσισμός : Οι ηλικιωμένοι συχνά θεωρούνται ανενεργοί ή περιθωριοποιημένοι με αποτέλεσμα να απομονώνονται . Παράλληλα, και οι νέοι συχνά παρεξηγούνται ως ανώριμοι ή αδιάφοροι, γεγονός που δυσκολεύει την επικοινωνία των γενεών.
Β) Τρόποι συνεργασίας νέων και ηλικιωμένων για να θεραπευτεί η μοναξιά των δύο γενεών
Διάλογος με ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών : Η επικοινωνία μεταξύ νέων και ηλικιωμένων βοηθά και τις δύο πλευρές να κατανοήσουν καλύτερα η μία την άλλη. Οι ηλικιωμένοι μεταδίδουν γνώσεις και βιώματα, ενώ οι νέοι προσφέρουν ζωντάνια και νέες ιδέες, δημιουργώντας σχέσεις αλληλοσεβασμού.
Γνωριμία των νέων με την παράδοση και τον λαϊκό πολιτισμό: Οι ηλικιωμένοι αποτελούν φορείς της παράδοσης, της ιστορίας και των εθίμων του τόπου. Μέσα από την επαφή μαζί τους, οι νέοι γνωρίζουν τις ρίζες τους και αποκτούν πολιτιστική συνείδηση και σεβασμό προς το παρελθόν.
Κοινές ασχολίες και δραστηριότητες : Η συμμετοχή σε κοινές δράσεις, όπως περίπατοι, καλλιτεχνικές δραστηριότητες ή εθελοντισμός, ενισχύει τη συνεργασία και τη συντροφικότητα. Έτσι, δημιουργούνται ουσιαστικοί δεσμοί που μειώνουν το αίσθημα της μοναξιάς.
Συνεργασία σχολείων με ανοιχτά και κλειστά κέντρα φροντίδας ηλικιωμένων : Οι επισκέψεις μαθητών σε δομές ηλικιωμένων δίνουν τη δυνατότητα επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης των γενεών. Μέσα από αυτές τις δράσεις καλλιεργούνται η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη και η κοινωνική ευαισθησία.
